بیماریهای پرازیتی جلد
مرض اسکبیس (گال) چیست؟ علائم، روشهای سرایت و تداوی قطعی
راهنمای جامع علمی
تعریف و نحوه سرایت مرض
اسکبیس یک مرض پرازیتی معمول جلدی بوده که توسط مایت مکروسکوپی به نام Sarcoptes scabiei بوجود میآید. سرایت این مرض از یک شخص به شخص دیگر معمولاً توسط تماس مستقیم جلد به جلد روی میگیرد.
حالاتی که سبب تماس طولانی جلد میگردد مانند تماس والدین با اطفال، تماس جنسی و یا زندگی در مکانهای عمومی و پرجمعیت (لیلهها، قطعات نظامی و مدارس) وقوعات این مرض را به شدت بیشتر میسازد.
ریسک عفونتهای ثانوی
اگرچه اسکبیس سبب انتقال امراض پتوجن دیگر نمیگردد؛ اما خارش شدید سبب تخریش شدید جلد گردیده و یک عامل خطر بزرگ برای ابتلا به امراض باکتریایی ثانوی جلدی میباشد.
آمار جهانی شیوع مرض
در حدود ۳۰۰ ملیون نفر در سراسر دنیا مصاب به اسکبیس میباشند و این انتان سالانه یکی از مشکلات عمده و اساسی صحت عامه را در جوامع مختلف تشکیل میدهد.
پتوجنیزس و چرخه حیاتی پارازیت
مایت Sarcoptes scabiei یک پارازیت مطلق انسانها بوده و تمام سیکل حیاتی ۳۹ روزه خود را در طبقه اپیدرم (روجلد) طی مینماید. در اپیدرم القاح جنس مونث روی گرفته و جنس مونث در طبقه اپیدرم نفوذ نموده و تونلهای کوچکی را میسازد که بنام burrow یاد میگردد.
اعراض اسکبیس از سبب فرط حساسیت (آلرژی) بدن در مقابل خود مایت و محصولات مخرش آن ایجاد میگردد.
دوره تفریخ مرض در انتان اولیه (از زمان تهاجم مایت تا ایجاد اعراض کلینیکی) از روزها تا ماهها (دو تا شش هفته) متفاوت بوده ولی در انتانات بعدی (ابتلای مجدد)، سیستم معافیت سریعاً عکسالعمل نشان داده و طی ۲ تا ۳ روز اعراض ایجاد میگردد.
نکته بسیار مهم: نزد بعضی از اشخاص عکسالعملهای فرط حساسیت ایجاد نگردیده و اسکبیس بدون اعراض باقی میماند؛ این افراد به شکل ناقل صحتمند عمل کرده و میتوانند بدون اینکه خودشان بدانند سبب سرایت اسکبیس به سایر اعضای فامیل و دوستان شوند.
لوحه کلینیکی و نشانههای تشخیصی
تاریخچه و شکایت مریض
خارش شدید و طاقتفرسا عمدهترین شکایت مریضان کاهل است. اما اطفالی که نمیتوانند به درستی شکایت خود را بیان کنند، اسکبیس میتواند سبب مختل شدن خواب و خوراک آنها گردد. کاهلان معمولاً از تشدید بیسابقه خارش در شبهنگام شاکی هستند. وجود اعراض مشابه در سایر اعضای فامیل کلید تشخیصی قوی است.
یافتههای معاینه فزیکی
مریضان با موجودیت اکسکوریشن (جای خارش) و درماتیت پپولر مراجعه میکنند. یافتههای کلینیکی معمول شامل: پپول، وزیکول، پستول (دانههای چرکدار) و نودول میباشد که معمولاً در جذع، بازوها، ساعد دستها، بین انگشتان دست و نواحی تناسلی دیده میشوند. در اطفال کف دست و پا، عنق (گردن) و راس (سر) نیز مصاب میگردد.
اسکبیس به روی وصفی با موجودیت چندین عدد پپول خارشدار در نواحی ابطی (زیر بغل)، الیوی (سرین) و تناسلی مشخص میشود. اما تظاهرات غیر معمول اسکبیس نیز وجود دارد که میتواند به شکل نودولها، بولها (آبلههای بزرگ) و اندفعات ارچقدار (Crusted) دیده شود:
شکل نودولر اسکبیس
با موجودیت چند عدد پپول و نودول احمراری (سرخرنگ) خارشدار در نواحی ابطی، الیوی و غلفه تناسلی مشخص میشود. این شکل یک عکسالعمل فرط حساسیت است که حتی بعد از تداوی کامل و از بین رفتن مایت نیز میتواند تا مدتی باقی بماند و نشاندهنده اسکبیس فعال نیست.
اسکبیس ابلوی (Bullous)
در این شکل، بولها (تاولها) معمولاً در کف دست و پای نوزادان مصاب دیده شده و همچنان به روی وسیع نزد اشخاص مسن پدیدار میگردد که ممکن است در تشخیص کلینیکی با مرض Bullous pemphigoid مغالطه و اشتباه گردد.
اسکبیس ارچقدار (Crusted)
که بنام اسکبیس ناروِیژن نیز یاد میشود، با ارچقهای ضخیم و پلاکهای تفلسی بدون خارش مشخص میگردد. نزد اشخاص با نقص سیستم معافیتی، مصرفکنندگان طولانی استروئیدها و افراد مصاب به زوال عقلی دیده میشود، حاوی هزاران مایت بوده و با پسوریازس مغالطه میگردد.
تظاهرات اسکبیس در کف پا و جلد اطفال
شکل شدید ارچقدار یا اسکبیس نارویژن
معاینات لابراتواری و تشخیص دقیق
در روی مشاهده مستقیم مایت اسکبیس، تخم و یا مواد غایطه آن در نمونه گرفته شده، تشخیص قطعی وضع میگردد. از آنجایی که گرفتن نمونه با روش تبخارهای جلدییدن (scrapping) بدون ایجاد جرحه آسان نیست، از طریقه مدرن و آسان زیر استفاده میشود:
استفاده از دستگاه درماتوسکوپ نیز یکی از بهترین و سریعترین راههای تشخیص کلینیکی در مطب میباشد.
تشخیص تفریقی (امراض مشابه)
بسیار مهم است که مرض اسکبیس به دلیل شباهت زیاد در علائم خارشدار، توسط داکتر متخصص جلدی از امراض زیر تفکیک و تشخیص تفریقی گردد تا تداوی اشتباه روی نگیرد:
- اتوپیک درماتیت
- شپش بدن و عانه
- حساسیت به گزیدگی حشرات
- Dermatitis herpetiformis
تظاهرات وصفی اسکبیس شامل پپولها، وزیکولها و بوروهای شدیداً خارشدار در فواصل بین انگشتان، قدام آرنج، تحت ثدیه و نواحی تناسلی است.
پروتکل تداوی قطعی و استاندارد اسکبیس
توصیه و مصرف دقیق دواهای ضد اسکبیس تحت نظر داکتر برای ریشهکن کردن انتان کاملاً ضروری است. اصول تداوی به شرح زیر میباشد:
کریم پرمترین ۵٪ (Permethrin 5%)
موثرترین دوای موضعی ضد اسکبیس است. کریم باید هنگام خواب به تمام بدن از عنق (گردن) الی کف پا به شمول تحت ناخنهای دست و پا تطبیق گردد. نزد اطفال کمتر از دو سال، کریم باید در راس (سر)، عنق و کف پاها نیز استفاده شود. بعد از ۸ الی ۱۴ ساعت، مریض باید دوباره حمام نماید.
ایورمکتین فمی (Oral Ivermectin)
به آسانی استفاده شده و بسیار موثر است. معمولاً مصرف دو دوز از ایورمکتین فمی لازم است تا بهبودی مشابه به کریم پرمترین را به بار آورد.
تداوی اسکبیس ارچقدار (Crusted)
ضرورت به تداوی نسبتاً هجومی و سیستمیک دارد؛ در این حالت از ۳ تا ۷ دوز ایورمکتین فمی طی ۱ تا ۴ هفته همراه با استعمال همزمان کریم پرمترین به روی هر دو تا سه روز یکبار استفاده میگردد.
داکتر محمد عارف عابد
متخصص امراض جلدی، زیبایی، لیزر و تداوی امراض پرازیتی
شفاخانه جلدی و زیبایی اروین
۰۷۶۶۰۰۵۳۵۶
کابل، چهار راهی دهبوری