سالدانه چې طبي اصطلاح یې Leishmaniasis ده، د پوستکي یوه مزمنه، التهابي او ګرانولوماتوز ناروغي ده چې د Leishmania په نوم د پرازیت له امله رامنځته کېږي. دا ناروغي زیاتره په تودو او نیمهتودو سیمو کې لیدل کېږي، په ځانګړي ډول په آسیا، جنوبي امریکا او افریقا کې. افغانستان، ایران، هند، پاکستان، برازیل او ایتوپیا هغه هېوادونه دي چې دا ناروغي پکې ډېره لیدل کېږي.
په نړۍ کې د دې ناروغۍ د اخته کسانو شمېر شاوخوا ۱۲ میلیونه اټکل شوی، او نږدې ۳۵۰ میلیونه خلک په هغو سیمو کې ژوند کوي چې د سالدانې د اخته کېدو خطر پکې شته. شاوخوا ۳ میلیونه کسان د دې ناروغۍ له بېلابېلو ډولونو څخه رنځ وړي.
سالدانه بېلابېل کلینیکي شکلونه لري. کله ناکله د پوستکي په سطحه د یوې بېدرده، بېخارښته او بېسوځښته دانې په شکل راڅرګندېږي چې حتی له تداوۍ پرته هم د وخت په تېرېدو ورو ورو رغېږي. خو په نادرو حالاتو کې ناروغي داخلي سیستمونه هم اخته کولای شي او حتی د مرګ سبب کېدای شي. خوشبختانه دا شدید ډول په افغانستان کې ډېر نادر دی.
د سالدانې عامل
د دې ناروغۍ عامل د Leishmania په نوم یو تکحجروي پرازیت دی. دا پرازیت شاوخوا ۲۰ ډولونه لري. د دې ځینې ډولونه د پوستکي لشمانیا رامنځته کوي، لکه L. tropica او L. major، او ځینې نور ډولونه لکه L. infantum او L. donovani د داخلي اعضاوو یا حشوي لشمانیا سبب کېږي.
دا پرازیت دوه ډوله کوربه لري:
- فقاري کوربه: انسان، جونده حیوانات لکه صحرایي موږکان، سپي او نور حیوانات.
- د خاورې مچ یا Sandfly: چې د Phlebotomus په نوم یادېږي او د ناروغۍ اصلي انتقالوونکی دی.
د ناروغۍ انتقال
د سالدانې انتقالوونکی د خاورې ښځینه مچ دی. دا مچۍ عموماً په تیارو، مرطوبو ځایونو، د دېوالونو درزونو، غارونو او ورته چاپېریالونو کې ژوند کوي. د شپې له خوا انسانان او حیوانات چیچي او وینه یې زبېښي.
که مچ د اخته شوي شخص یا حیوان وینه وزبېښي، پرازیت د مچ د معدې داخل ته ځي، هلته وده کوي او وروسته د مچ د لعابي غدو ته رسېږي. کله چې دغه اخته مچ سالم انسان وچیچي، پرازیت د هغه بدن ته انتقالېږي او ناروغي رامنځته کوي.
سالدانه زیاتره د بدن په لوڅو برخو کې پیدا کېږي، لکه مخ، لاسونه، پښې او نورې ښکاره برخې. که مچ ډېر وږی وي، ممکن څو ځله یو شخص یا څو اشخاص وچیچي، له همدې امله کله ناکله په یوه کور یا یوه کوټه کې څو کسان په سالدانه اخته کېږي.
په نادرو حالاتو کې د ناروغۍ انتقال د ککړې وینې، ککړو ستنو او د جنسي تماس له لارې هم راپور شوی دی.
د پوستکي لشمانیا ډولونه
د پوستکي لشمانیا عموماً دوه مهم ډولونه لري:
- ښاري یا وچ ډول: په دې ډول کې اصلي ذخیره انسان دی، خو سپی هم کله ناکله اخته کېدای شي.
- کلیوالي یا مرطوب ډول: په دې ډول کې اصلي ذخیره عموماً جونده حیوانات دي.
په عمومي ډول سالدانه د ککړو خاورینو مچیو له لارې په لاندې طریقو انتقالېږي:
- له انسان څخه انسان ته
- له حیوان څخه حیوان ته
- له حیوان څخه انسان ته یا برعکس
د سالدانې کلینیکي بڼې
سالدانه په لاندې کلینیکي بڼو څرګندېدای شي:
- موضعي جلدي سالدانه یا Cutaneous Leishmaniasis
- منتشره سالدانه یا Disseminated Leishmaniasis
- منتشره جلدي سالدانه
- جلدي ـ مخاطي سالدانه
- حشوي یا سیستمیک ډول، چې د کالاآزار په نوم هم یادېږي
جلدي سالدانه عموماً دوه مشهور ډولونه لري:
- د زړې نړۍ جلدي لشمانیا یا Old World Leishmaniasis
- د نوې نړۍ جلدي لشمانیا یا New World Leishmaniasis
دلته د زړې نړۍ د جلدي لشمانیا تشریح کېږي.
د موضعي جلدي سالدانې ډولونه
موضعي جلدي سالدانه په لاندې شکلونو کې لیدل کېدای شي:
- وچ ډول
- مرطوب ډول
- مزمن ډول
۱. وچ ډول
دا ډول عموماً د Leishmania tropica له امله رامنځته کېږي او د ښاري ډول په نوم هم یادېږي. د دې ډول د رغېدو موده اوږده وي او کله ناکله تر یو کال پورې دوام کوي. دانې یې معمولاً کمې وي، او په مخ کې د یوې دانې شتون د دې ډول لپاره نسبتاً ځانګړی ګڼل کېږي. دا ډول ناروغي کله ناکله تداوۍ ته په سختۍ ځواب ورکوي.
د مچ له چیچلو وروسته، د پټې دورې تر تېرېدو وروسته په هماغه ځای کې یوه سور رنګه پاپول یا کوچنۍ دانه راپیدا کېږي. دا دانه نرمه او بېدرده وي او د فشار په ورکولو له منځه نه ځي. کله ناکله لږ خارښت هم لري.
له څو اونیو یا څو میاشتو وروسته، دانه فعاله کېږي، لویېږي او شاوخوا یې سوروالی پیدا کېږي. وروسته د حجراتو د تجمع له امله دانه کلکه او لویه کېږي. کله ناکله د دانې په منځ کې کوچنۍ ژوروالی رامنځته کېږي چې سطحه یې پوستکیپوستکی ښکاري.
وروسته د دانې سطحه نرمه کېږي، سروزي مایع ترې وځي او په پای کې په خلاص زخم بدلېږي. د زخم حدود مشخص، څنډې نامنظمې او برجسته وي، او سطحه یې د نسواري یا چټل رنګ پوټکي یا ارچق په وسیله پوښل شوې وي.
که ارچق لرې شي، د زخم تل ژور ښکاري. د زخم شاوخوا سور او نسبتاً کلک وي. ضایعه معمولاً بېدرده وي، خو کله ناکله لږ خارښت لري. هر څومره چې د ضایعاتو شمېر زیات وي، د زخمونو اندازه عموماً کوچنۍ وي او رغېدل یې نسبتاً چټک وي.
رغېدل له مرکز څخه شروع کېږي، ارچق وچېږي، او له ۶ تر ۱۲ میاشتو یا کله ناکله زیات وخت وروسته ضایعه رغېږي. خو د هغې په ځای کې ژور، مشخص او نامنظم داغ یا اسکار پاتې کېدای شي.
۲. مرطوب ډول
دا ډول عموماً د Leishmania major له امله رامنځته کېږي. د دې ډول پټه دوره لنډه وي او معمولاً له یوې تر درې میاشتو پورې دوام کوي. دانې یې زیاتې وي، د ناروغۍ کورس نسبتاً خفیف وي او تداوۍ ته ښه ځواب ورکوي.
ممکن په پیل کې د مچ چیچنې ډېرې وي، حتی تر ۱۰۰ پورې، خو یوازې څو محدودې دانې د سالدانې په شکل رامنځته کېږي. دا دانې زیاتره د بدن په لوڅو برخو کې وي، بېدرده وي او عموماً د شاوخوا شپږو میاشتو په موده کې د داغ یا اسکار په پرېښودلو سره رغېږي.
دواړه ډولونه، وچ او مرطوب، ممکن په یوه شخص کې یوځای هم پیدا شي. د L. infantum ډول عموماً د حشوي لشمانیا سبب کېږي، او د ایتیوپیکا ډول زیاتره د منتشرې جلدي لشمانیا سبب ګرځي.
نور کلینیکي شکلونه
سالدانه کېدای شي په لاندې کلینیکي بڼو هم څرګنده شي:
- Volcanic nodulo-ulcerative
- Iceberg nodules
- Eczematoid
- Psoriasiform
- Erysipeloid
- Zosteriform
- Paronychial
- Chancriform
- Palmoplantar
- Annular
- Verrucous
د کالاآزار کلینیکي نښې
کالاآزار یا حشوي لشمانیا زیاتره په حاره او نیمهحاره سیمو کې لیدل کېږي. د نړۍ شاوخوا ۹۰ سلنه ناروغان په هند، بنګلهدېش، نیپال، برازیل او سوډان کې راپور شوي دي.
دا ناروغي عموماً په پټه او بېځانګړو نښو شروع کېږي او ورو ورو پرمختګ کوي. نښې یې کېدای شي نامنظم او څپېډول تبه تر ۴۰ درجې سانتيګراد پورې، بېقراري، د طحال د ناحیې درد، ټوخی، د وزن کمېدل، د طحال او ځیګر غټېدل، د نس لویېدل، کمخوني، د وینې د حجرو کمېدل، او د مخ، لاسونو او پښو پړسوب وي.
په ځینو حالاتو کې د ناروغ د پوستکي رنګ تورېږي. ځینې خلک د کالاآزار نوم د همدې تور رنګ له امله بولي، او ځینې یې د ناروغۍ د شدیدوالي او مرګژوبلې له امله د «توري ناروغۍ» په نوم یادوي.
د جلدي لشمانیا تشخیص
احتمالي تشخیص
که په اندمیکه سیمه کې د بدن په لوڅو برخو کې پاپول یا د پوستکي زخم له دوو اونیو زیات دوام وکړي، بېدرده وي او کله ناکله لږ خارښت ولري، د جلدي لشمانیا احتمال مطرح کېږي.
قطعي تشخیص
قطعي تشخیص هغه وخت کېږي چې پرازیت د پوستکي له ضایعې څخه اخیستل شوې نمونې، سمیر یا کلتور کې ولیدل شي.
وقایه
د خاورینو مچیو د داخلېدو د مخنیوي لپاره باید د کورونو په کړکیو کې جالۍ نصب شي. د حشرهوژونکو موادو لکه پرمترین سره درمل شوې پشهخانې کارول، او پر پوستکي د حشرهضد کریمونو یا Insect Repellent استعمال د مچیو د چیچلو په مخنیوي کې ګټور دي.
په تېرو وختونو کې د بدن په پټو برخو کې د ژوندي پرازیت تلقیح د دې لپاره کارول کېده چې په مخ کې سالدانه او بدشکله داغونه رامنځته نه شي، خو نن ورځ د عوارضو د زیاتوالي له امله دا طریقه ډېره نه کارول کېږي.
واکسین، لکه د مړه پرازیت واکسین له BCG سره یا پرته له هغه، په هغو سیمو کې چې ناروغي ډېره شایع وي ګټور تمامېدای شي. همدارنګه د ناروغانو پر وخت تداوي د انتان د سرچینې په له منځه وړلو کې مرسته کوي او د سالمو کسانو د اخته کېدو مخنیوی کوي.
درملنه
د سالدانې درملنه د لاندې عواملو پر بنسټ ټاکل کېږي:
- د دانې شمېر
- د دانې موقعیت
- د ناروغۍ موده
- پخوانۍ درملنې
- د ناروغ عمومي روغتیايي حالت
- هممهاله نورې ناروغۍ
په عمومي ډول د لشمانیا په درملنه کې موضعي یا سیستمیک تزریق کارول کېږي. زیاتره د انټیموني مشتقات لکه Glucantime او Pentostam کارول کېږي.
موضعي تزریق هغه وخت ګټور وي چې د دانې شمېر کم وي او دانې د حساسو برخو لکه سترګې او غوږ ته نږدې نه وي. خو دا طریقه نسبتاً دردناکه ده.
عضلي یا سیستمیک تزریق هغه وخت کارول کېږي چې دانې زیاتې وي، حیاتي اعضاوو ته نږدې وي، حشوي لشمانیا موجوده وي، ناروغي مزمنه وي، یا موضعي درملنې ته ځواب ور نه کړي.
نور درمل
له انټیموني درملو پرته، لاندې درمل هم په ځینو حالاتو کې د لشمانیا په درملنه کې کارول شوي دي:
- Amphotericin and its lipid formulation
- Paromomycin
- Azoles
- Terbinafine
- Metronidazole
- Dapsone
- Interferon
- Pentamidine and/or Allopurinol
- Trimethoprim-sulfamethoxazole
- Rifampin
- Nifurtimox
- Quinolones
- Pyrimethamine
- Oral zinc sulfate